İçeriğe geç
Tüm blog yazıları

Sağlık ve beslenme

İnsülin direnci nedir? HOMA-IR, prediyabet ve beslenme

İnsülin direnci tek başına bir tanı değil. HOMA-IR testinin sınırlarını, prediyabetle ilişkisini ve kilo, hareket, uyku ve beslenmeyle neler yapabileceğinizi Türk ve uluslararası kaynaklarla anlattım.

Yazan: Diyetisyen Merve Kalafat 6 dk okuma

İnsülin direnci ne anlama geliyor?

İnsülin, yemekten sonra kana geçen glukozun kaslar, karaciğer ve yağ dokusu tarafından kullanılmasını sağlayan bir hormondur. Bu dokular insüline daha zayıf yanıt verdiğinde pankreas aynı işi yapabilmek için daha fazla insülin salgılar. Bir süre kan şekeri normal kalabilir; pankreas artan ihtiyaca yetişemediğinde ise açlık ya da tokluk şekeri yükselmeye başlar.

Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği’nin (TEMD) 2026 diyabet kılavuzu, insülin direncinin çoğu zaman tip 2 diyabet tanısından uzun yıllar önce başladığını vurguluyor. Bu süreç çoğunlukla belirti vermez. Bu yüzden “yemekten sonra uykum geliyor, demek ki insülin direncim var” gibi çıkarımlar yerine kan şekeri ölçümlerine ve genel sağlık tablonuza bakmak gerekir.

Neden tek başına bir tanı sayılmıyor?

Türkiye’de “insülin direnci” sıkça bir tanı gibi konuşulsa da kılavuzlarda durum farklı. TEMD’nin 2026 kılavuzunda glukoz metabolizması bozukluklarının tanı ölçütleri kan şekeri ve HbA1c değerleri üzerinden tanımlanıyor; insülin direnci ise tip 2 diyabetin zeminindeki mekanizma olarak geçiyor. Sağlık Bakanlığı’nın Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022 de insülin direncini obezite, hareketsizlik ve prediyabetle birlikte tip 2 diyabetin güçlü risk etmenleri arasında sayıyor.

2026’da yayımlanan kapsamlı bir derleme, Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflamasında insülin direnci için ayrı bir tanı kodu bulunmadığını hatırlatıyor ve yaygınlık tahminlerinin kullanılan yönteme göre yaklaşık %15’ten %61’in üzerine kadar değiştiğini belirtiyor. Derlemenin yazarları insülin direncinin ayrı bir hastalık olarak tanınmasını savunuyor; yani konu hâlâ tartışılıyor. Pratikte ise hekiminiz tanıyı, ölçütleri net olan prediyabet ya da tip 2 diyabet gibi durumlar üzerinden koyar.

HOMA-IR sonucu neyi gösterir, neyi göstermez?

HOMA-IR, açlık kan şekeri ve açlık insülini kullanılarak hesaplanan basit bir göstergedir. Araştırmalarda işe yarar; ancak tek bir sonuçtan kesin hüküm çıkarmak doğru değildir. İlk sorun insülin ölçümünün kendisi. Amerikan Diyabet Derneği’nin (ADA) kurduğu bir çalışma grubu 2007’de 12 ticari insülin ölçüm yöntemini karşılaştırdığında, yöntemler arasındaki değişkenliğin %12 ile %66 arasında (ortanca %24) olduğunu buldu. Yani aynı kan, farklı laboratuvarlarda farklı bir insülin ve dolayısıyla farklı bir HOMA-IR değeri verebilir.

İkinci sorun eşik değer. 2026 tarihli derlemede, çalışmalarda bildirilen HOMA-IR eşiklerinin yaklaşık 1,7 ile 3,9 arasında değiştiği, herkes için geçerli bir eşik bulunmadığı ve bu testin yemek sonrası yanıtı yansıtmadığı vurgulanıyor. Aynı derleme, şeker yükleme testi sırasında ölçülen insülin için de bilimsel derneklerin uzlaştığı normlar olmadığını belirtiyor.

Kısacası 2,6 çıkan bir sonuçla 2,4 çıkan bir sonuç arasında keskin bir sağlık farkı yoktur. Sonucu bel çevreniz, tansiyonunuz, kan yağlarınız, kan şekeri değerleriniz ve aile öykünüzle birlikte hekiminizle değerlendirin. Bir pratik not daha: Aynı derleme, şeker yükleme testinden önce karbonhidratı çok sıkı kısıtlamanın yanlış pozitif sonuçlara yol açabileceğini belirtiyor. Test öncesinde kendi başınıza katı bir diyete geçmeyin.

Prediyabet: ölçütleri net olan tanı

Prediyabet ise kılavuzlarda açıkça tanımlanmış bir durumdur. TEMD’nin 2026 kılavuzuna göre açlık kan şekerinin 100–125 mg/dL olması bozulmuş açlık glukozu, 75 gramlık şeker yükleme testinde 2. saat değerinin 140–199 mg/dL olması bozulmuş glukoz toleransı anlamına gelir. HbA1c değerinin %5,7–6,4 arasında olması da yüksek risk grubu olarak değerlendirilir. Açlık şekerinin 126 mg/dL, 2. saat değerinin 200 mg/dL ya da HbA1c değerinin %6,5 ve üzerinde olması ise diyabet açısından hekim değerlendirmesi gerektirir.

Bu tablo Türkiye’de hiç de nadir değil. TÜBER’de aktarılan 2017 Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması verilerine göre 15 yaş ve üzerindekilerin %16,3’ünde bozulmuş açlık glukozu saptandı. Aynı rehbere göre 12 yıl arayla yapılan TURDEP çalışmalarında diyabet sıklığı %90, prediyabet sıklığı %106 arttı.

Kilo vermek gerekiyorsa küçük bir yüzde bile anlamlı

Fazla kilonuz varsa en güçlü kanıt, ılımlı ve sürdürülebilir kilo kaybından geliyor. TEMD kılavuzunda özetlendiği gibi Diyabet Önleme Programı’nda (DPP) yoğun yaşam tarzı değişikliği, prediyabeti olan kişilerde diyabet riskini %58 azalttı; uzun dönem izlemde koruyucu etki 10. yılda %34, 15. yılda %27 düzeyinde sürüyordu. TEMD, obezitesi olan kişiler için ilk 6 ayda vücut ağırlığının en az %7’sini kaybetmeyi hedef gösteriyor. ADA’nın 2026 standartları en az %5–7’lik bir kaybı öneriyor; TÜBER de her 1 kiloluk kaybın tip 2 diyabet riskini yaklaşık %16 azalttığını aktarıyor.

Bu, 90 kilo gelen biri için yaklaşık 4,5–6,3 kilo demek. Amaç bir anda “ideal kiloya” ulaşmak değil, bu ilk adımı kalıcı hâle getirmek. Online danışmanlıkta en çok üzerinde durduğum nokta da bu: Hızlı ve sert bir diyet yerine aylar sonra da sürdürebileceğiniz bir düzen.

Hareket: sürdürebildiğiniz tür en iyisidir

TEMD kılavuzu, egzersizin dokuların insüline duyarlılığını artırdığını belirtiyor. Diyabeti önlemek için önerisi, tempolu yürüyüş gibi orta şiddette egzersizi haftada en az 150 dakika ve en az 3 güne yayarak yapmak; TÜBER de haftada en az 150 dakika ya da her gün en az 30 dakika hareket hedefini veriyor. TÜBER’deki 2017 verilerine göre ülkemizde 15 yaş ve üzerindekilerin %24,9’u hareketsiz bir yaşam sürüyor.

Gün içindeki küçük hareketler de sayılır. TEMD’nin diyabet kılavuzu, oturarak geçen süreyi azaltmak için her 30 dakikada bir 1–3 dakikalık hafif hareket öneriyor ve yemek sonrası şekeri düşürmede öğünden sonraki ilk 30 dakika içinde yapılan 10–15 dakikalık yürüyüşlerin daha etkili olduğunu belirtiyor. Masa başında çalışıyorsanız telefon görüşmelerini ayakta yapmak ya da öğle yemeğinden sonra kısa bir yürüyüş eklemek iyi bir başlangıç olabilir.

Uyku: çoğu zaman atlanan parça

ABD’de 2024’te yayımlanan randomize bir çalışmada, normalde gecede 7–9 saat uyuyan 38 kadının uykusu 6 hafta boyunca gecede yaklaşık 1,3 saat kısaltıldı. Ortalama 6,2 saatlik uykuyla geçen bu dönemde açlık insülini ve HOMA-IR değerleri yükseldi. Etki, yağ dokusundaki değişimden bağımsızdı ve menopoz sonrası kadınlarda daha belirgindi.

Yani gece kısa uyuyup ertesi gün sıkı bir diyete devam etmeye çalışmak işi zorlaştırır. Her gün benzer saatlerde yatıp kalkmak ve vardiyalı çalışıyorsanız uyku ile öğün düzeninizi birlikte planlamak, beslenme planı kadar değerlidir.

Tabağınızda nereden başlayabilirsiniz?

İnsülin direnci için kanıtlanmış tek bir “özel diyet” yok. TEMD, herhangi bir beslenme modelinin metabolik riski azaltmada diğerlerine üstünlüğünün gösterilemediğini, planın kişinin alışkanlıklarına ve damak zevkine göre kurulması gerektiğini belirtiyor. TÜBER’in diyabeti önlemeye yönelik önerileri ise çok somut: beyaz ekmek yerine tam buğday ya da tam tahıllı ekmek, beyaz pirinç yerine bulgur, meyve suyu yerine meyvenin kendisi, öğünlerde bir tabak pişmiş sebze ve bir kâse salata, haftada 2–3 kez kurubaklagil, şekerli içecekler yerine su.

Lif için hedef, her 1.000 kalori başına en az 14 gram ve tahılların en az yarısının tam tahıl olması. Bu önemli bir boşluk; TÜBER’e göre ülkemizde 15 yaş ve üzerindekilerin %67,2’si önerilenden az posa alıyor. Tarçın, zerdeçal ya da krom gibi ürünler içinse TEMD, diyabeti olan kişilerde kan şekerini düzeltmek amacıyla rutin kullanımlarını destekleyecek yeterli kanıt olmadığını belirtiyor.

Hekim ve diyetisyenle birlikte ilerlemek

TÜBER, 40 yaşından itibaren 3 yılda bir açlık kan şekeriyle tarama öneriyor. Fazla kilolu biriyseniz ve ailenizde diyabet, gebelik diyabeti öyküsü, polikistik over sendromu, yüksek tansiyon ya da daha önce sınırda çıkmış bir kan şekeri gibi bir risk etmeniniz varsa bu taramaya daha erken yaşta ve daha sık başlanması gerekiyor. Rehber, Türk toplumu için geçerliliği gösterilmiş 8 soruluk FINDRISK anketini de pratik bir araç olarak öneriyor.

Tahlil sonuçlarınızı yorumlamak, tanı koymak ve ilaç gerekip gerekmediğine karar vermek hekiminizin işidir. Size bir ilaç başlandıysa dozunu ya da kullanımını kendi başınıza değiştirmeyin. Diyetisyen olarak benim rolüm, iş ve aile düzeninize oturan bir beslenme planını sizinle birlikte kurmak ve takip etmek. Tek bir HOMA-IR değerinin peşinden koşmak yerine kilo, bel çevresi, hareket, uyku ve kan şekeri değerlerinizdeki gidişata bakmak çok daha anlamlı bir yol haritası sunar.

Kaynaklar