İçeriğe geç
Tüm blog yazıları

Sağlık ve beslenme

Demir eksikliği nedir? Beslenmede nelere dikkat edilir?

Hem ve hem olmayan demir, C vitamini, çay, kahve ve kalsiyumun etkisi, risk grupları ve gün aşırı demir kullanımı: Türkiye Beslenme Rehberi ve güncel araştırmalardan pratik öneriler.

Yazan: Diyetisyen Merve Kalafat 6 dk okuma

Demir eksikliği nedir?

Demir, kanda oksijen taşıyan hemoglobinin yapısında bulunur. Kaslarda, beyinde ve enerji üretiminde de görev alır. Vücuttaki demir azaldığında önce depolar boşalır. Eksiklik sürerse hemoglobin de düşer ve demir eksikliği anemisi gelişir. Yani kan sayımınız normal görünse bile demir depolarınız düşük olabilir.

Demir eksikliği dünyada çok yaygın. 2025’te JAMA’da yayımlanan kapsamlı bir derlemeye göre dünyada yaklaşık 2 milyar kişide demir eksikliği, yaklaşık 1,2 milyar kişide de demir eksikliği anemisi var. Türkiye’de de tablo farklı değil. Sağlık Bakanlığı’nın Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 verilerine dayanarak kadınlarda demir alımının önerilen miktarın yüzde 75’inin altında kaldığını bildiriyor. 2025’te yayımlanan ve 2023’te 13 ilde 17 merkezde 4.265 kadınla yapılan bir çalışmada da gebeliğin ilk üç ayındaki ya da gebelik planlayan kadınların yüzde 24,1’inde anemi saptandı.

Demir eksikliği hiç belirti vermeyebilir. Bazı kişilerde yorgunluk, eforla çabuk yorulma, odaklanma güçlüğü, sinirlilik, huzursuz bacak hissi ya da buz gibi yiyecek olmayan şeyleri çiğneme isteği görülür. Bu belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabildiği için tanıyı, ferritin ve transferrin satürasyonu gibi kan testlerine bakarak doktorunuz koyar.

Kimler daha fazla risk altında?

Demir eksikliğinin en sık nedenleri kan kaybı, demirin bağırsaktan iyi emilememesi, besinlerle yetersiz alım ve gebeliktir. Yoğun adet kanaması yaşayan kadınlar bu yüzden risk grubunun başında gelir. TÜBER, adetlerin başlamasıyla demir ihtiyacı artan ergen kızların da yakından izlenmesini öneriyor. Gebelikte ihtiyaç belirgin biçimde artar. Bu nedenle Sağlık Bakanlığı, gebeliğin 16. haftasından doğumdan sonraki üçüncü aya kadar tüm gebelere demir desteği veriyor.

Çölyak hastalığı, atrofik gastrit ve obezite cerrahisi demir emilimini azaltabilir. JAMA derlemesine göre inflamatuvar bağırsak hastalığı, kronik böbrek hastalığı ve kalp yetersizliği gibi uzun süreli hastalıklar ile steroid olmayan antiinflamatuvar ağrı kesicilerin kullanımı da risk etkenleri arasında. TÜBER, vejetaryen beslenen kişilerde de demir eksikliği görülebileceğine dikkat çekiyor.

Demir eksikliği saptandığında yalnızca depoları doldurmak yetmez, nedeninin de bulunması gerekir. İngiltere Gastroenteroloji Derneği’nin 2021 kılavuzuna göre demir eksikliği anemisi olan erkeklerin ve menopoz sonrası kadınların yaklaşık üçte birinde, çoğu sindirim kanalında olmak üzere altta yatan bir sorun bulunuyor. Bu yüzden doktorunuz özellikle bu gruplarda ek tetkikler isteyebilir.

Hem demir ve hem olmayan demir

Besinlerdeki demir iki biçimde bulunur. Hem demir yalnızca kırmızı et, tavuk ve balık gibi hayvansal besinlerde yer alır. Hem olmayan demir ise mercimek, nohut ve kuru fasulye gibi baklagillerde, tahıllarda, sebzelerde, kuruyemişlerde ve etin kendisinde de bulunur.

Türk araştırmacıların öncülük ettiği ve 2022’de yayımlanan bir derlemeye göre hem demirin yaklaşık yüzde 15 ile 35’i emilir. Bu tür demir, gün içinde alınan toplam demirin yalnızca yüzde 10–15’ini oluştursa da emilen demirin yüzde 40’ından fazlasını karşılayabilir. Hem olmayan demirin emilimi ise genellikle daha düşüktür ve aynı öğünde başka neler yediğinize göre belirgin biçimde artıp azalır. TÜBER de etteki demirin vücutta kullanılabilirliğinin yüksek olduğunu ve bu yüzden demir eksikliği anemisini önlemede önemli bir yeri bulunduğunu vurguluyor.

Bu, bitkisel kaynakların değersiz olduğu anlamına gelmiyor. TÜBER kuru baklagillerin haftada 2–3 kez tüketilmesini öneriyor. Mercimek ve nohut demirin yanında lif ve protein de sağlar. Asıl önemli olan, bu besinleri emilimi destekleyen eşleşmelerle tabağa yerleştirmektir.

Emilimi destekleyen eşleşmeler

C vitamini, hem olmayan demirin emilimini artıran en iyi bilinen besin öğesidir. TÜBER, kuru baklagiller C vitamininden zengin sebze ve meyvelerle birlikte tüketildiğinde içerdikleri demirden daha iyi yararlanıldığını belirtiyor. Amerikan Gastroenteroloji Derneği’nin 2024 tarihli uygulama önerisi de demir takviyesiyle birlikte C vitamini alınmasının emilimi artırdığını vurguluyor.

Et, tavuk ve balık da aynı öğündeki hem olmayan demirin emilimini artırır. Araştırmacılar bu etkiye “et faktörü” adını veriyor. Az miktarda etle pişmiş bir kuru fasulye ya da yanında balık olan bir bulgur pilavı, iki kaynağı bir arada kullanmanın pratik yollarıdır.

TÜBER’e göre C vitamini en çok kuşburnu, maydanoz, tere, roka ve diğer yeşil yapraklı sebzeler, yeşil biber, turunçgiller ve domateste bulunur. Mercimek çorbasına limon sıkabilir, nohutlu salataya biber ve maydanoz ekleyebilir, ıspanak yemeğinin yanına domatesli bir salata koyabilir ya da öğünün sonunda bir mandalina veya portakal yiyebilirsiniz. Kahvaltıda yumurtanın yanında domates ve biber bulundurmak da aynı mantıkla çalışır.

Çay, kahve ve kalsiyum: zamanlama fark yaratır

Çay ve kahvedeki polifenoller demirle birleşerek emilimini azaltır. Bu, Türkiye’de çay alışkanlığı düşünüldüğünde özellikle önemli. TÜBER bu konuda net öneriler veriyor. Gebelerde çay ve kahvenin yemeklerle birlikte değil, yemekten en az yarım saat sonra içilmesini, yaşlılarda ise siyah çayın yemeklerden bir saat önce ya da sonra, açık ve limonlu içilmesini öneriyor.

Bu öneriler çayı ya da kahveyi bırakmanız gerektiği anlamına gelmiyor. Burada önemli olan zamanlama. Özellikle demir eksikliğiniz varsa çayınızı ve kahvenizi öğünle birlikte değil, öğün aralarında içmeyi deneyebilirsiniz. Kahvaltı çayından vazgeçmek zor geliyorsa, demirden zengin öğünlerinizi günün başka saatlerine yerleştirmek de bir seçenek olabilir.

Kalsiyumun etkisi ise daha küçük görünüyor. 2021’de yayımlanan bir meta-analiz, kalsiyumun kısa süreli emilim çalışmalarında demir emilimini anlamlı ama küçük ölçüde azalttığını, buna karşın hemoglobin düzeyini düşürmediğini gösterdi. Bu nedenle süt, yoğurt ve peyniri beslenmenizden çıkarmanız gerekmez. Demir takviyesi kullanıyorsanız, takviyeyi süt ürünleri ya da kalsiyum takviyesiyle aynı saatte alıp almamanız gerektiğini doktorunuza veya eczacınıza sorabilirsiniz.

Gün aşırı demir kullanımı: araştırmalar ne diyor?

Son yıllarda demir takviyesinin her gün yerine gün aşırı kullanılmasının daha iyi tolere edilip edilmediği araştırılıyor. Amerikan Gastroenteroloji Derneği’nin 2024 önerisi, ağızdan demirin günde en fazla bir kez verilmesini öneriyor ve gün aşırı kullanımın bazı kişilerde benzer emilimle daha iyi tolere edilebileceğini belirtiyor. JAMA derlemesi de her gün ya da gün aşırı alınan ağızdan demiri çoğu kişi için ilk basamak tedavi olarak tanımlıyor.

Türkiye’den gelen veriler tabloyu tamamlıyor. İstanbul’da demir eksikliği anemisi olan, menopoza girmemiş 121 kadınla yapılan ve 2024’te yayımlanan gözlemsel bir çalışmada, bir ayın sonunda hemoglobin ve ferritindeki artış gün aşırı kullanan grupta, her gün bir ya da iki kez kullananlara göre daha düşük kaldı. Mide ve bağırsak yan etkileri ise en sık günde iki kez kullananlarda görüldü (yüzde 66). Bu oran gün aşırı grupta yüzde 17, günde bir kez kullananlarda yüzde 23 idi. Araştırmacılar günde tek dozun hem etkili hem de iyi tolere edilen bir seçenek olduğu sonucuna vardı.

Kısacası gün aşırı kullanım bazı kişiler için uygun bir seçenek olabilir, ama herkes için tek doğru yöntem değil. Demir takviyesine gerek olup olmadığına, hangi ürünün hangi sıklıkla ve ne kadar süre kullanılacağına kan testlerinizi ve sağlık durumunuzu değerlendiren doktorunuz karar verir. TÜBER de takviyelerin hekim önerisiyle kullanılmasını vurguluyor ve menopoz sonrası kadınlarla yetişkin erkeklere genellikle demir desteği önerilmediğini hatırlatıyor.

Ne zaman doktora başvurmalısınız?

Uzun süren yorgunluk, eforla çabuk yorulma ya da yukarıda saydığımız belirtilerden biri sizde varsa veya risk gruplarından birindeyseniz, kendi kendinize takviye başlamak yerine doktorunuza başvurun. Tanı kan testleriyle konur. Nedeni araştırılmadan yalnızca takviye kullanmak, altta yatan bir sorunun gözden kaçmasına yol açabilir.

Beslenme tarafında ben küçük ve sürdürülebilir adımlarla başlamayı öneriyorum. Baklagil öğünlerini haftaya yaymak, et, tavuk ya da balığa düzenli olarak yer vermek, öğünlere bir C vitamini kaynağı eklemek ve çay ile kahve saatini öğünlerden biraz uzaklaştırmak iyi bir başlangıçtır. Bu adımlar tedavinin yerini tutmaz, ama doktorunuzun planladığı tedaviyi destekler ve demir depolarınızı korumanıza yardımcı olabilir.

Kaynaklar